Οι Κρυφοί Κίνδυνοι του Ψηφιακού Ευρώ

 Το σχέδιο της ΕΕ να παρακολουθεί τι ξοδεύετε. 

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) παρουσίασε το ψηφιακό ευρώ ως σύμβολο χρηματοοικονομικής αυτονομίας και εκσυγχρονισμού. Όμως, όπως και το κινεζικό μοντέλο που φαίνεται να εμπνέει την Πρόεδρο της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η τεχνολογία: είναι ο κίνδυνος να μετατραπεί ένα μέσο πληρωμής σε μηχανισμό ελέγχου κάθε συναλλαγής των πολιτών. Πέρα από τον Ατλαντικό, οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολούθησαν την αντίθετη πορεία: νομιμοποίησαν τα σταθερά κρυπτονομίσματα (stablecoins) και απαγόρευσαν ένα κεντρικό ψηφιακό δολάριο, ενισχύοντας την ελευθερία και τον ανταγωνισμό αντί του κρατικού ελέγχου. 

Στις 26 Σεπτεμβρίου, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ανακοίνωσε αυτό που αναμενόταν εδώ και καιρό: θα διεξαγάγει νέα πειράματα για το τι μπορεί να επιτευχθεί με το ψηφιακό ευρώ. 

Αυτό το έργο, που παρουσιάζεται ως επίτευγμα χρηματοοικονομικής αυτονομίας, έχει πλέον επιταχυνθεί μετά την έγκριση από το Κογκρέσο των ΗΠΑ του λεγόμενου νόμου GENIUS («Guiding and Establishing National Innovation for U.S. Stablecoins»), ο οποίος εξουσιοδοτεί τα σταθερά κρυπτονομίσματα που συνδέονται με σταθερά περιουσιακά στοιχεία, συνήθως το δολάριο. Ταυτόχρονα, το Κογκρέσο ενέκρινε επίσης την απαγόρευση της Ομοσπονδιακής Τράπεζας (Federal Reserve) να δημιουργήσει ένα επίσημο ψηφιακό δολάριο, εξασφαλίζοντας ότι η καινοτομία παραμένει αποκεντρωμένη και εκτός του άμεσου ελέγχου του κράτους. 

Στις Βρυξέλλες, η αντίδραση ήταν η αντίθετη. Ο φόβος ότι αυτά τα ψηφιακά νομίσματα που συνδέονται με το δολάριο θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν μια «ψηφιακή δολαριοποίηση» της ευρωπαϊκής οικονομίας χρησιμοποιήθηκε ως δικαιολογία για την επιτάχυνση του ψηφιακού ευρώ. Όμως, αντί να ενισχύσει την ποικιλία των υπαρχουσών λύσεων, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά με ένα έργο που ελέγχεται άμεσα από την ΕΚΤ. Η αφήγηση είναι αυτή της «χρηματοοικονομικής κυριαρχίας», αλλά στην πράξη κινδυνεύει να αυξήσει την εξάρτηση των πολιτών από την κεντρική εξουσία και να υπονομεύσει τον ανταγωνισμό στον χρηματοπιστωτικό τομέα, ειδικά όταν το κινεζικό μοντέλο φαίνεται να αποτελεί σημείο αναφοράς. 

Η ΕΚΤ επιμένει ότι το ψηφιακό ευρώ θα είναι απλώς μια ακόμα επιλογή πληρωμής, που θα συνυπάρχει με τα μετρητά. Όμως, η Πρόεδρος Λαγκάρντ έχει επανειλημμένα επαινέσει το κινεζικό μοντέλο, κάτι που μοιάζει πολύ με δήλωση πρόθεσης. Ακόμα κι αν ξεκινά με υποσχέσεις εθελοντισμού, η πραγματικότητα είναι ότι τέτοια μοντέλα σπάνια παραμένουν προαιρετικά για πολύ. Η περίπτωση της Κίνας είναι χαρακτηριστική: το ψηφιακό γουάν παρουσιάστηκε ως συμπλήρωμα στα φυσικά μετρητά και ως εθελοντική επιλογή, αλλά γρήγορα έγινε όργανο μαζικής χρήσης, που ενθαρρύνεται από το κράτος και ενσωματώνεται σε σχεδόν όλες τις καθημερινές συναλλαγές. 

Το 2023, σε πόλεις όπως η Σαγκάη και η Σεντζέν, οι δημόσιοι μισθοί και οι επιδοτήσεις πληρώνονταν μέσω του ψηφιακού γουάν. Μετά τους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου το 2022, η χρήση του επεκτάθηκε σε τέτοιο βαθμό που έγινε σχεδόν αδύνατο να αποφευχθεί. Μέσα σε μόλις πέντε χρόνια, το ψηφιακό γουάν έγινε αναπόφευκτο σε πολλές κινεζικές πόλεις, με τους δημόσιους μισθούς, τις επιδοτήσεις και τους φόρους να επεξεργάζονται αποκλειστικά με αυτόν τον τρόπο. 

Καταγράφοντας σε πραγματικό χρόνο όλες τις συναλλαγές μέσω της Λαϊκής Τράπεζας της Κίνας, η κυβέρνηση παρακολουθεί λεπτομερώς ποιος αγοράζει, τι, πού και πότε. Αυτό το επίπεδο επιτήρησης ανοίγει την πόρτα στην άμεση διαμόρφωση της συμπεριφοράς των πολιτών. Χαρακτηριστικά όπως το «προγραμματιζόμενο χρήμα», με ημερομηνία λήξης που αναγκάζει τους ανθρώπους να ξοδέψουν εντός συγκεκριμένου χρονικού πλαισίου αντί να αποταμιεύσουν, έχουν ήδη δοκιμαστεί. 

Προστίθεται σε αυτό ο κίνδυνος του κοινωνικού αποκλεισμού: όσοι δεν συμμετέχουν στο σύστημα ή δεν έχουν πρόσβαση στα απαραίτητα ψηφιακά εργαλεία αποκλείονται, στην πράξη, από ένα ολοένα και μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας. Τα κρατικά κίνητρα καθιστούν την υιοθέτηση αναπόφευκτη αν οι δημόσιοι μισθοί, οι επιδοτήσεις, ακόμα και οι μεταφορές επεξεργάζονται μέσω ψηφιακού χρήματος· ο χώρος για ιδιωτικές εναλλακτικές συρρικνώνεται προοδευτικά.

Σε ένα τέτοιο μοντέλο, η χρηματοοικονομική ελευθερία παύει να υπάρχει: κάθε πληρωμή εξαρτάται τελικά από την έγκριση του κράτους. 

Παρόλο που οι επίσημες πλατφόρμες της ΕΕ αναδεικνύουν πολυάριθμα πλεονεκτήματα του ψηφιακού ευρώ, όπως πληρωμές χαμηλότερου κόστους, ιδιωτικότητα που προστατεύεται από το ευρωπαϊκό δίκαιο και δομές για την πρόληψη κυβερνοεπιθέσεων, παραμένει ένα αναπόφευκτο ερώτημα: Γιατί είναι απαραίτητο αυτό το σύστημα; Προς το παρόν, ο ιδιωτικός τομέας προσφέρει πολλαπλές ασφαλείς και αξιόπιστες επιλογές ψηφιακών πληρωμών. 

Αφού η αγορά παρέχει ήδη ασφαλείς και αποδοτικές εναλλακτικές, το μόνο πιθανό κίνητρο για την ανάπτυξη αυτού του συστήματος βρίσκεται στον έλεγχο μέσω της συγκέντρωσης της εξουσίας, εις βάρος της ιδιωτικότητας, ενώ αποδυναμώνει το ιδιωτικό τραπεζικό σύστημα. Στην ουσία, το ψηφιακό ευρώ δεν είναι τεχνολογική πρόοδος, αλλά ένα σοβαρό βήμα πίσω όσον αφορά την ελευθερία και την ιδιωτικότητα.

Η Ευρώπη δεν είναι καταδικασμένη να αντιγράψει το κινεζικό μοντέλο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έδειξαν ότι είναι δυνατόν να ενισχυθεί το νόμισμα χωρίς να παραδοθεί στην κεντρική τράπεζα απόλυτη εξουσία επί κάθε συναλλαγής. Ο νόμος GENIUS αναγνώρισε τον ρόλο των σταθερών κρυπτονομισμάτων, ενώ ταυτόχρονα απαγόρευσε τη δημιουργία ενός κεντρικού ψηφιακού δολαρίου. Το αποτέλεσμα είναι περισσότερη καινοτομία, περισσότερη ελευθερία και μια πιο ανθεκτική οικονομία. Αυτό είναι το παράδειγμα που θα έπρεπε να ακολουθήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση, αντί να προωθεί ένα έργο που απειλεί την ιδιωτικότητα, τον ανταγωνισμό και την ίδια τη χρηματοοικονομική ελευθερία των πολιτών της.