Ελεύθερο Έθνος από Επιλογή

Η περίπτωση της Ελβετίας υπέρ της αποκέντρωσης.

 Η Ελβετία είναι η πιο ελεύθερη χώρα στον κόσμο, σύμφωνα με τον Δείκτη Ανθρώπινης Ελευθερίας. Μικρή σε έδαφος αλλά γιγαντιαία σε θεσμική αυτονομία, έχει οικοδομήσει μια αποκεντρωμένη, νομισματικά σταθερή και βαθιά συμμετοχική δημοκρατία, όλα εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ενώ τα κράτη μέλη δεν έχουν εναλλακτική λύση στις ενιαίες οδηγίες που έχουν σχεδιαστεί στις Βρυξέλλες, η Ελβετία διαπραγματεύεται τομεακές συμφωνίες σύμφωνα με το εθνικό της συμφέρον και τη δημοκρατική συναίνεση των πολιτών της. Το νέο πακέτο « Διμερείς Συμφωνίες III », η έναρξη ισχύος του οποίου εξαρτάται από την έγκριση του Ελβετικού Κοινοβουλίου και ενδεχομένως από δημοψήφισμα, αποτελεί υπενθύμιση ότι υπάρχει εναλλακτική λύση στο μοντέλο «ένα μέγεθος για όλους» της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Η θεσμική αρχιτεκτονική της Ελβετίας περιορίζει την κεντρική εξουσία. Η εκτελεστική εξουσία δεν συγκεντρώνεται σε ένα μόνο πρόσωπο, αλλά ασκείται συλλογικά από ένα επταμελές Ομοσπονδιακό Συμβούλιο. Ο Πρόεδρος της Συνομοσπονδίας, που εκλέγεται μόνο για ένα έτος, εκτελεί ουσιαστικά αντιπροσωπευτικά καθήκοντα. Το σύστημα σχεδιάστηκε για να αποτρέψει την εξατομίκευση της εξουσίας και να αποφύγει τις παρατεταμένες συγκεντρώσεις εξουσίας.

Τα καντόνια, ομοσπονδιακά κρατίδια με σχεδόν πλήρη δημοσιονομική και διοικητική αυτονομία, ανταγωνίζονται μεταξύ τους στη φορολογία, τη ρύθμιση και τη δημόσια πολιτική. Αυτός ο θεσμικός ανταγωνισμός δημιουργεί μόνιμα κίνητρα για αποτελεσματικότητα και επιβάλλει πειθαρχία στην πολιτική εξουσία: οι κακές αποφάσεις μπορεί να οδηγήσουν στη φυγή κεφαλαίων και κατοίκων σε πιο ελκυστικές δικαιοδοσίες.

Το ελβετικό σύστημα βασίζεται σε μια βαθιά ριζωμένη κουλτούρα άμεσης δημοκρατίας.  Μέσω του προαιρετικού δημοψηφίσματος, 50.000 πολίτες μπορούν να απαιτήσουν την υποβολή σε λαϊκή ψηφοφορία ενός νόμου που ψηφίζεται από το Κοινοβούλιο. Με 100.000 υπογραφές, οι πολίτες μπορούν να προτείνουν τροποποιήσεις στο Σύνταγμα. Τα διαρθρωτικά ζητήματα αποφασίζονται τακτικά στην κάλπη. Συνεπώς, η πολιτική εξουσία παραμένει υπό συνεχή έλεγχο από τον πληθυσμό.

Είναι επομένως φυσικό η σχέση της Ελβετίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση να μην έχει λάβει ποτέ τη μορφή θεσμικής υποταγής, αλλά μάλλον συμβατικής και εθελοντικής συνεργασίας.

Το 1992, η Ελβετία απέρριψε την ένταξη στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο. Το 2001, απέρριψε σαφώς , με 76,8% των ψήφων, την έναρξη διαπραγματεύσεων για πλήρη ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελβετία διατήρησε το ελβετικό φράγκο, διατήρησε τη στρατιωτική ουδετερότητα και απέρριψε την αρχή της αυτόματης υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου.

Η ελβετική απόρριψη ακολούθησε την ολοένα και πιο συγκεντρωτική τάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης τις τελευταίες τρεις δεκαετίες: η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη μείωσε τα δικαιώματα βέτο των κρατών· το Μάαστριχτ εγκαινίασε τη νομισματική ένωση και την πολιτική ολοκλήρωση· το Άμστερνταμ και η Νίκαια διεύρυναν τις αρμοδιότητες στη δικαιοσύνη και τη διακυβέρνηση· και η Λισαβόνα εδραίωσε την Ένωση ως πολιτικό παράγοντα με δική της νομική προσωπικότητα και διευρυμένη ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία. Ενώ η ΕΕ κινήθηκε προς την αυτόματη εναρμόνιση, η Ελβετία επέμεινε στη διαπραγμάτευση κατά περίπτωση.

Αυτή η απόκλιση έγινε εμφανής το 2021, όταν οι Βρυξέλλες επιδίωξαν να επιβάλουν τις διμερείς συμφωνίες σε μια Θεσμική Συμφωνία που θα συνεπαγόταν ευθυγράμμιση με το δίκαιο της ΕΕ και ενίσχυση των μηχανισμών επίλυσης διαφορών. Στην πράξη, θα είχε φέρει την Ελβετία πιο κοντά σε μια μόνιμη νομική ολοκλήρωση. Η Βέρνη αποσύρθηκε από τις διαπραγματεύσεις.

Τον Δεκέμβριο του 2024 ολοκληρώθηκε η Διμερής Συμφωνία III, με στόχο την ενημέρωση και σταθεροποίηση της σχέσης σε τομείς όπως η ενέργεια, η κινητικότητα, η έρευνα, η αμοιβαία αναγνώριση προτύπων και η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων. Η δέσμη περιλαμβάνει ενισχυμένη ρήτρα διασφάλισης που επιτρέπει προσωρινούς περιορισμούς στη μετανάστευση σε περίπτωση υπερβολικής πίεσης, καθώς και μεγαλύτερη συμμετοχή των καντονιών.

Το κόμμα SVP, που είναι σήμερα η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη της χώρας, συγκέντρωσε υπογραφές για την πρωτοβουλία « Όχι σε μια Ελβετία 10 εκατομμυρίων », η οποία θα ψηφιστεί τον Ιούνιο του 2026. Η πρόταση επιδιώκει να θεσπίσει ένα όριο 10 εκατομμυρίων μόνιμων κατοίκων. Εάν εγκριθεί, θα μπορούσε να απαιτήσει από την κυβέρνηση να περιορίσει δραστικά τη μετανάστευση και, τελικά, να τερματίσει τη συμφωνία ελεύθερης κυκλοφορίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Χτίζοντας μια αρχιτεκτονική βασισμένη στην υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου, την επέκταση της ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία και τη συνεχή μεταφορά αρμοδιοτήτων, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει παρουσιαστεί ως προοδευτική και, από πολλές απόψεις, μη αναστρέψιμη. Η Ελβετία καταδεικνύει ότι μια τέτοια αναπόφευκτη κατάσταση είναι ένας πολιτικός μύθος.

Η χώρα διατηρεί βαθιά πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά, διατηρεί τη νομισματική κυριαρχία, ελέγχει τη δημοσιονομική της πολιτική και υποστηρίζει μηχανισμούς άμεσης δημοκρατίας ικανούς να μπλοκάρουν τις διαρθρωτικές αποφάσεις. Η ευημερία δεν έχει καταρρεύσει. Η σταθερότητα δεν έχει εξαφανιστεί. Η συνεργασία δεν έχει σταματήσει.

Το ελβετικό παράδειγμα δείχνει ότι ο ευρωπαϊκός συγκεντρωτισμός δεν είναι ούτε αναπόφευκτος ούτε απαραίτητος, ούτε αποτελεί τον δρόμο προς την ευημερία. Αντιθέτως, οι κοινωνίες είναι πιο ελεύθερες και πιο ευημερούσες όταν, μέσω συμφωνίας, συνάπτουν συνθήκες που θέτουν ως προτεραιότητα τα δικά τους συμφέροντα.