Από πού προέρχεται πραγματικά η αξία. Ο Καρλ Μένγκερ και η ιδέα που έφερε την επανάσταση στην οικονομική επιστήμη.

 Καλώς ορίσατε σε αυτήν την πρωτοποριακή σειρά άρθρων, όπου θα μάθετε για την Αυστριακή Σχολή Οικονομικών, 1000 λέξεις τη φορά. Εννέα οικονομολόγοι. Είκοσι επτά άρθρα. Μια συνεκτική παράδοση που το κατεστημένο προσπαθεί να αγνοήσει εδώ και εκατόν πενήντα χρόνια. Είχαν δίκιο.

Άρθρο 1/27

Βιέννη. Άνοιξη, 1866.

Ένας νεαρός δημοσιογράφος κάθεται στο γραφείο επιχειρηματικών θεμάτων της Wiener Zeitung

Το πρόβλημα είναι ότι η αγορά δεν κάνει αυτό που του είπαν οι καθηγητές οικονομικών ότι έπρεπε.

Τα σχολικά βιβλία ήταν σαφή. Οι τιμές αντανακλούσαν το κόστος παραγωγής. Εργασία, πρώτες ύλες, κατασκευή — προσθέστε τα και έχετε αξία. Ήταν μεθοδικό. Ήταν μαθηματικό. Ο Άνταμ Σμιθ το πίστευε. Ο Ντέιβιντ Ρικάρντο έχτισε μια καριέρα πάνω σε αυτό. Ο Καρλ Μαρξ το πήρε και κατασκεύασε μια ολόκληρη θεωρία του ταξικού πολέμου από αυτό.

Αλλά καθισμένος σε εκείνο το γραφείο σύνταξης, παρακολουθώντας τις αναφορές να φτάνουν από το Χρηματιστήριο της Βιέννης - ένα από τα σημαντικότερα στην Ευρώπη - ο Καρλ Μένγκερ βλέπει κάτι εντελώς διαφορετικό. Οι χρηματιστές δεν μιλάνε για το κόστος παραγωγής. Μιλούν για φήμες. Προσδοκίες. Φόβο. Ελπίδα. Η τιμή των σιτηρών δεν κινείται επειδή άλλαξε το κόστος καλλιέργειάς τους. Αλλάζει επειδή οι άνθρωποι πιστεύουν...

Οι καθηγητές το είχαν αντιστρέψει. Η αξία δεν έρεε από την παραγωγή στον καταναλωτή. Έρεε από το μυαλό του καταναλωτή προς τα κάτω σε όλα τα άλλα.

Ο Μένγκερ πήγε σπίτι και πέρασε τέσσερα χρόνια γράφοντας ένα βιβλίο γι' αυτό.

Ο Άνθρωπος

Ο Καρλ Μένγκερ γεννήθηκε το 1840 στο Νόι-Σάντεζ της Γαλικίας — μια απομονωμένη περιοχή της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, τώρα νότια Πολωνία. Ο πατέρας του ήταν δικηγόρος. Σπούδασε και ο ίδιος νομικά, απέκτησε διδακτορικό στην Κρακοβία, έγραφε μυθιστορήματα και κωμωδίες σε εφημερίδες ως νέος και διέθετε ένα είδος ανήσυχης νοημοσύνης που δεν μπορούσε να παραμείνει σε κανέναν δρόμο για πολύ.

Ποτέ δεν ταίριαζε απόλυτα στο ακαδημαϊκό καλούπι — γι' αυτό ίσως έβλεπε αυτό που οι ακαδημαϊκοί δεν πρόσεχαν. Ήταν ένας φημισμένος βιβλιοφάγος που διάβαζε τα πάντα, αμφισβητούσε τα πάντα και είχε την ιδιαίτερη απογοήτευση ενός ανθρώπου που είχε σπουδάσει θεωρία και περνούσε τις μέρες του βλέποντας την πραγματικότητα να αρνείται να συνεργαστεί με αυτήν.

Είχε έναν γιο, τον Καρλ, ο οποίος έγινε διάσημος μαθηματικός. Δεν παντρεύτηκε ποτέ τη μητέρα του αγοριού, την Ερμίνα Άντερμαν — πιθανώς επειδή ήταν Καθολικός και εκείνη Εβραία, και η Βιέννη τη δεκαετία του 1870 ήταν η Βιέννη της δεκαετίας του 1870.

Το 1876 διορίστηκε προσωπικός δάσκαλος του πρίγκιπα διαδόχου Ροδόλφου της Αυστρίας, ταξιδεύοντας με τον κληρονόμο του θρόνου των Αψβούργων σε όλη την Ευρώπη για δύο χρόνια. Ο Ροδόλφος θα πέθαινε αργότερα στην Υπόθεση Μάγιερλινγκ - μια φαινομενική δολοφονία-αυτοκτονία που συγκλόνισε την αυτοκρατορία μέχρι τα θεμέλιά της. Ο Μένγκερ έζησε τριάντα χρόνια περισσότερο από αυτόν.

Το βιβλίο που δημοσίευσε το 1871, Αρχές της Οικονομίας , σχεδόν κανείς δεν το διάβασε. Πέθανε το 1921, αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα για να δει όλα όσα είχε προβλέψει να πραγματοποιούνται, αλλά όχι αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα για να δει κάποιον σημαντικό να το παραδέχεται.

Το Βιβλίο

Αρχές Οικονομικής Επιστήμης — Grundsätze der Volkswirtschaftslehre

Έπειτα ακολουθεί αυτή την αρχή περισσότερο από όσο είχε τολμήσει οποιοσδήποτε πριν από αυτόν.

Το κεντρικό ερώτημα είναι: από πού προέρχεται η αξία; Οι κλασικοί οικονομολόγοι έλεγαν ότι προέρχεται από την παραγωγή - από την εργασία και τα υλικά που χρειάστηκαν για την κατασκευή κάποιου πράγματος. Ο Μένγκερ έλεγε ότι αυτό ήταν εντελώς λάθος. Η αξία δεν προέρχεται από το παρελθόν. Προέρχεται από το μέλλον. Συγκεκριμένα, από την προσδοκία ενός ατόμου ότι ένα αγαθό θα ικανοποιήσει μια ανάγκη που έχει αυτή τη στιγμή , δεδομένων των εναλλακτικών λύσεων που είναι διαθέσιμες σε αυτό το διάστημα.

Αυτό είναι που ονόμασε υποκειμενική θεωρία της αξίας. Όχι μια τεχνική προσαρμογή. Μια πλήρης κατεδάφιση των θεμελίων πάνω στα οποία χτίστηκε ολόκληρη η κλασική παράδοση — συμπεριλαμβανομένων των θεμελίων που χρησιμοποιούσε ο Μαρξ για να υποστηρίξει ότι οι καπιταλιστές έκλεβαν αξία από τους εργάτες.

Οριακή Ωφέλεια — Εξηγείται Απλά

Αυτή είναι η έννοια στην οποία βασίζονται όλα τα υπόλοιπα στην αυστριακή οικονομική επιστήμη. Αφιερώστε λίγα λεπτά για να κατανοήσετε σωστά την έννοια.

Ο Μένγκερ εισήγαγε την ιδέα της οριακής χρησιμότητας — της αξίας μιας επιπλέον μονάδας

Ορίστε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα απευθείας από τις Αρχές. Φανταστείτε έναν αγρότη με πέντε σάκους σιτηρά. Κατατάσσει τις χρήσεις του κατά σειρά σπουδαιότητας:

• Σάκος 1 — κρατά την οικογένειά του μακριά από την πείνα
• Σάκος 2 — ταΐζει τα ζώα κατά τη διάρκεια του χειμώνα
• Σάκος 3 — σπόροι για τη σοδειά της επόμενης χρονιάς
• Σάκος 4 — φτιάχνει μπύρα για τον εαυτό του
• Σάκος 5 — τον ταΐζει στα περιστέρια

Τώρα ρωτήστε: ποια είναι η αξία ενός σάκου σιτηρών για αυτόν τον αγρότη;

Οι κλασικοί οικονομολόγοι θα έλεγαν: υπολογίστε την εργασία που δαπανήθηκε για την παραγωγή του. Ο Μένγκερ λέει ότι αυτό είναι εντελώς λάθος ερώτημα. Η αξία ενός σάκου για αυτόν τον αγρότη  είναι ό,τι θεωρεί ο ίδιος λιγότερο σημαντικό

Αυτός ο τελευταίος σάκος — η οριακή μονάδα — καθορίζει την αξία όλων των σιτηρών που κατέχει.

Γι' αυτό το νερό είναι φθηνό και τα διαμάντια ακριβά υπό κανονικές συνθήκες. Έχουμε τόσο πολύ νερό που η οριακή μονάδα - το επόμενο ποτήρι - μόλις που έχει σημασία. Έχουμε τόσο λίγα διαμάντια που κάθε επιπλέον είναι ακόμα πολύτιμο.

Η ίδια λογική αντίστροφα: αν αφήσεις έναν άνθρωπο στη Σαχάρα χωρίς νερό και με μια τσέπη γεμάτη διαμάντια, η κατάταξη αλλάζει αμέσως. Το νερό γίνεται τα πάντα. Τα διαμάντια γίνονται απλά βαρίδια χαρτιού.

Το αντικείμενο δεν έχει αλλάξει. Οι περιστάσεις έχουν αλλάξει — και η αξία των ζωών είναι στις περιστάσεις, όχι στο αντικείμενο.

Τι ήταν αυτό που το έκανε τόσο πρωτοποριακό εκείνη την εποχή;

Η υποκειμενική αξία σημαίνει ότι οι τιμές δεν μπορούν ποτέ να είναι «λάθος» με τον τρόπο που εννοούν οι πολιτικοί. Όταν μια κυβέρνηση λέει ότι η στέγαση είναι «πολύ ακριβή», ανακοινώνει ότι γνωρίζει καλύτερα από κάθε αγοραστή και πωλητή στην αγορά ποια πρέπει να είναι η τιμή. Το πλαίσιο του Menger δείχνει γιατί αυτό δεν είναι απλώς αλαζονικό, είναι ασυνάρτητο. Η τιμή είναι η συνολική υποκειμενική κρίση όλων των συμμετεχόντων. Αν την παρακάμψετε, δεν θα έχετε καλύτερη τιμή. Θα έχετε έλλειψη.

Η αξία ρέει από τους καταναλωτές προς τα πίσω, όχι από τους παραγωγούς προς τα εμπρός. Ένα εργοστάσιο που κατασκευάζει κάτι που κανείς δεν θέλει δεν παράγει τίποτα αξίας, ανεξάρτητα από το πόση εργασία δαπανήθηκε σε αυτό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Σοβιετική Ένωση μπορούσε να έχει πλήρη απασχόληση και άδεια ράφια ταυτόχρονα. Η παραγωγή χωρίς αναφορά στις προτιμήσεις των καταναλωτών δεν είναι οικονομία - είναι σπατάλη με επιπλέον βήματα.

Και οι δύο πλευρές κερδίζουν πάντα στην εθελοντική ανταλλαγή. Αν σου ανταλλάξω κάτι που εκτιμώ λιγότερο με κάτι που εκτιμώ περισσότερο, και εσύ κάνεις το ίδιο — και οι δύο βγαίνουμε κερδισμένοι χωρίς να  αφαιρέσουμε τίποτα από κανέναν. Κάθε εθελοντική συναλλαγή σε μια ελεύθερη αγορά είναι ένα παιχνίδι θετικού αθροίσματος. Ο Μένγκερ το είδε αυτό καθαρά το 1871. Οι περισσότεροι πολιτικοί ακόμα δεν το έχουν κάνει.

Τι έκανε στην πραγματικότητα ο Μένγκερ

Αξίζει να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να αναγνωρίσουμε πόσο βάρος κουβαλάει αυτή η μία και μοναδική γνώση.

Πριν από τον Μένγκερ, η οικονομική θεωρία βασιζόταν στην υπόθεση ότι η αξία ήταν κάτι εκεί έξω στον κόσμο - ενσωματωμένη σε αντικείμενα, καθοριζόμενη από το κόστος παραγωγής, μετρήσιμη απ' έξω. Ο Σμιθ το πίστευε. Ο Ρικάρντο έχτισε ολόκληρο το σύστημά του πάνω σε αυτό. Ο Μαρξ την οπλοποίησε. Η εργασιακή θεωρία της αξίας δεν ήταν μια περιθωριακή θέση. Ήταν το θεμέλιο της κυρίαρχης σχολής σκέψης σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο.

Ο Μένγκερ δεν το τροποποίησε. Το ανέστρεψε.

Η αξία δεν βρίσκεται στο αντικείμενο. Βρίσκεται στη σχέση μεταξύ του αντικειμένου και ενός συγκεκριμένου ατόμου, με συγκεκριμένες ανάγκες, σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Ρέει από τον καταναλωτή προς τα πίσω μέσω της οικονομίας — όχι από το εργοστάσιο προς τα εμπρός. Ένα κακογραμμένο βιβλίο αντιπροσωπεύει τεράστια εργασία και μηδενική αξία. Ένα ποτήρι νερό μπορεί να αξίζει περισσότερο από ένα διαμάντι ή να μην αξίζει καθόλου, ανάλογα αποκλειστικά με το πού βρίσκεστε.

Αυτή η αντιστροφή έχει συνέπειες που χρειάζονται δεκαετίες για να αποσαφηνιστούν πλήρως. Αν η αξία είναι υποκειμενική και οριακή, τότε οι τιμές δεν είναι παραμορφώσεις κάποιας υποκείμενης πραγματικότητας — είναι η πραγματικότητα, που ενημερώνεται συνεχώς, είναι πάντα προσωπική. Η οικονομία δεν είναι μια μηχανή με σωστές ρυθμίσεις που μπορούν να ενεργοποιήσουν οι ειδικοί. Είναι εκατομμύρια άνθρωποι που κάνουν εκατομμύρια ατομικές κρίσεις κάθε ώρα, και οι τιμές που προκύπτουν από τις εθελοντικές ανταλλαγές τους είναι η μόνη ειλικρινής καταγραφή της πραγματικής αξίας οποιουδήποτε πράγματος για οποιονδήποτε.

Ο Μένγκερ τα είδε όλα αυτά καθαρά το 1871. Τα δημοσίευσε σε ένα βιβλίο που σχεδόν κανείς δεν διάβασε. Περίμενε.

Οι δύο νεαροί οικονομολόγοι που το διάβασαν — ο Eugen von Böhm-Bawerk και ο Friedrich von Wieser — κατάλαβαν αμέσως τι κρατούσαν. Ο Böhm-Bawerk, ειδικότερα, πήρε τα θεμέλια του Menger και έθεσε ένα ερώτημα στο οποίο ο Menger δεν είχε απαντήσει πλήρως: αν η αξία είναι υποκειμενική και έχει τις ρίζες της στο παρόν, τι σημαίνει αυτό για το κεφάλαιο; Για την αποταμίευση; Για τη σχέση μεταξύ των σημερινών επιλογών και της αυριανής ευημερίας;

Αυτό το ερώτημα — και η απάντηση που έδωσε ο Böhm-Bawerk — είναι το επόμενο βήμα της ιστορίας μας, αλλά ο Menger δεν είχε τελειώσει ακόμα… είχε επίσης κάποιες σκέψεις σχετικά με το χρήμα, τις οποίες θα εξετάσουμε στο Άρθρο 02.

«Η αξία δεν υπάρχει έξω από τη συνείδηση ​​των ανθρώπων».

Καρλ Μένγκερ, Αρχές Οικονομικών, 1871